De NIS2-directive is een Europese richtlijn om de cybersecurity in heel Europa te verbeteren. Dat betekent dat een groot aantal (mkb)-bedrijven zijn cybersecurity binnen afzienbare tijd op orde moet hebben, met name ook managed service providers. Wat houdt NIS2 in, voor wie geldt de richtlijn en wat kun je als ms(s)p doen om te zorgen dat jij én je klanten veilig zijn?

Wat is de NIS2-richtlijn?
Wanneer gaat de NIS2 directive in?
Zorgplicht en meldplicht
Sancties bij niet naleven
Security in kaart brengen
NIS2 directive biedt kansen voor msp’s

Het aantal cyberaanvallen neemt de laatste jaren schrikbarende vormen aan. Phishing, ransomware en malware vormen grote dreigingen. Tegelijk is onze afhankelijkheid van de digitale infrastructuur voor vitale dienstverlening sterk toegenomen. Dat betekent dat cybersecurity niet meer vrijblijvend moet zijn. Het moet een basisvoorwaarde zijn om een bedrijf of organisatie goed te leiden. Om goede cybersecurity af te dwingen in heel Europa heeft het Europees Parlement ingestemd met de goedkeuring van NIS2. Deze regeling moet Europa verder klaarstomen voor het digitale tijdperk.

Wat is de NIS2-richtlijn?

De NIS2 directive is de tweede generatie van de Network and Information Systems-richtlijn. De richtlijn is opgesteld om bij te dragen aan een hoog gemeenschappelijk beveiligingsniveau van netwerk- en informatiesystemen in de hele EU. De eerste versie van NIS stamt uit 2016. Die was vooral bedoeld voor grote bedrijven en organisaties die een essentiële dienstverlening voor de samenleving bieden. NIS geldt bijvoorbeeld voor leveranciers van stroom-, netwerk- en watervoorziening. Zij moeten al een paar jaar maatregelen nemen om hun informatie te beveiligen en hun cyberweerbaarheid te optimaliseren.

Bij NIS2 wordt de richtlijn voor veel meer sectoren van toepassing. Zo geldt deze straks ook voor banken, zorginstellingen, vervoerders, fabrieken die voedsel of andere belangrijke huishoudelijke artikelen maken en ook voor msp’s. Kleinere bedrijven zijn uitgezonderd van de NIS2, ook als ze diensten leveren die je als essentieel kunt beschouwen. De grens komt waarschijnlijk te liggen bij 10 miljoen aan jaarinkomsten of vijftig medewerkers. Het duurt nog even voordat de NIS2-directive in Nederland van kracht wordt (zie kader). Dat geeft bedrijven de tijd om zich voor te bereiden.

Zorgplicht en meldplicht

De basis van de NIS2 directive bestaat uit twee onderdelen: de zorgplicht en de meldplicht.

• De zorgplicht verplicht organisaties om hun hele infrastructuur veilig te hebben en te houden. Dat betekent onder meer dat het verplicht wordt om de middelen te hebben om te monitoren wat er op het netwerk gebeurt. Dit zal een flinke impact hebben. Zo wordt mogelijk geëist dat organisaties voldoen aan de ISO 27001-norm. Dat zal voor veel organisaties een flinke investering betekenen.
• Volgens de meldplicht moeten organisaties melding maken wanneer ze te maken krijgen met een cyberincident. Die meldplicht geldt nu alleen nog voor datalekken, maar wordt het wordt nu dus ook verplicht om zaken als een ransomware-aanval of misbruik van een kwetsbare plek te melden. Door deze meldplicht kunnen bedrijven beter van elkaar leren hoe ze hun beveiliging kunnen optimaliseren.

Sancties bij niet naleven

Essentiële organisaties die groot genoeg zijn en die niet voldoen aan de eisen die de NIS2 directive stelt, kunnen een boete krijgen van maximaal 10 miljoen euro of 2 procent van de totale wereldwijde jaaromzet. Daarnaast kunnen personen met een relevante autoriteit of (management)rol op het gebied van cybersecurity persoonlijk verantwoordelijk worden gehouden voor het niet naleven.

Dit komt je misschien al wat bekend voor. Deze sancties zijn vrijwel gelijk aan die voor schending van de AVG-richtlijn. Dus na regels voor het waarborgen van de privacy, moet de NIS2 directive gaan zorgen voor het waarborgen van de cyber security.

Security in kaart brengen

Veel organisaties zullen aan de bak moeten om hun cybersecurity volwassen te maken. Dat geldt zeker voor managed service providers. De exacte definitie van ‘service provider’ ligt overigens nog niet vast, maar we kunnen ervan uitgaan dat je als (middel)grote msp gebonden gaat zijn aan de richtlijn. En ook al moet de Nederlandse overheid nog besluiten aan welke eisen een bedrijf precies moet voldoen, het is verstandig om nu al in kaart te brengen hoe volwassen je cybersecurity is.

• Is er een beleid voor informatiebeveiliging?
• Zijn medewerkers zich bewust van de risico’s en herkennen zij bijvoorbeeld phishingmails?
• Gebruik je consequent beveiligingsmaatregelen als multifactor-authenticatie?
• Hoe is het gesteld met het identity en access management (IAM)?

NIS2 directive biedt kansen voor msp’s

In de eerste plaats zul je als msp dus ervoor moeten zorgen dat je zelf aan de richtlijnen voldoet. Maar jouw klanten binnen de mkb-bedrijven zullen ook aan de bak moeten. Daarbij is expertise nodig die organisaties misschien niet in huis hebben. Denk aan het monitoren van de systemen. Het zal voor veel organisaties interessant zijn om dit uit te besteden aan een partij die security operation centers (soc) en aanvullende cybersecurity-taken als dienst aanbiedt.

Daarnaast heb je als msp een goede positie om ook bedrijven die (nog) niet als essentieel gelden of organisaties die te klein zijn om onder de NIS2 directive te vallen, te overtuigen dat voldoen aan de richtlijn altijd verstandig is. Uiteindelijk loopt elke bedrijf, ongeacht de grootte, flinke risico’s als je de maatregelen niet neemt. Een goede cyberveiligheid van zo veel mogelijk organisaties is uiteindelijk in het belang van de hele maatschappij.

Camerabewaking is een goede manier voor mkb-bedrijven om hun eigendommen, medewerkers en klanten te beschermen tegen diefstal en vandalisme. Naast de beveiligingscamera en het netwerk zijn onderhoud en beheer belangrijke onderdelen van een oplossing. Als msp kun je je klanten adviseren welke oplossing voor camerabeveiliging haalbaar en betaalbaar is.

Vooral op stille uren, meestal in de avond en nacht, kunnen bedrijven het doelwit zijn van ongewenste bezoekers. Camerabeveiliging kan criminelen in de eerste plaats afschrikken.  Daarnaast kan het de pakkans vergroten mochten ze toch toeslaan, door de beelden te laten identificeren door de politie. Een camerasysteem houdt het bedrijfspand 24 uur per dag in de gaten. De beelden worden opgenomen, zodat altijd zichtbaar is wat er is gebeurd.

Inventarisatie voor camerabeveiliging

Beveiligingscamera’s hang je niet zomaar even op. Een inventarisatie vooraf van de inbraakgevoelige plekken en de positie en de instelling van de camera’s is belangrijk. Een msp kan, bij voorkeur in samenwerking met een gespecialiseerde installateur, met de klant meekijken waar de camera’s het best kunnen worden geplaatst en welke oplossing het best past bij de situatie en het budget van de klant.

Soorten beveiligingscamera’s

Welke beveiligingscamera’s heeft een bedrijf nodig? Dat hangt af van de doelstellingen. Zaken als het te bewaken gebied, de gewenste beeldkwaliteit en het budget spelen een belangrijke rol in de beslissing. Er zijn verschillende soorten camera’s beschikbaar.

• Domecamera’s zijn vooral geschikt voor binnen en hebben een brede kijkhoek. Ze vallen meestal niet op.
• Bulletcamera’s zijn bedoeld voor buiten en zijn vaak waterdicht en vandalismebestendig.
• PTZ-camera’s (pan-tilt-zoom) kunnen worden gedraaid en gezoomd, waardoor ze een bewegend object kunnen volgen. Ze worden vaak gebruikt voor bewaking van buitenaf.
• 360-gradencamera’s tonen een breed overzicht van een gebied en kunnen bijvoorbeeld een grote open ruimte vastleggen.

De beeldkwaliteit van de meeste beveiligingscamera’s is minstens Full HD, ook 4K-camera’s worden veel verkocht. Steeds meer fabrikanten beloven ook AI-functies. Die helpen onder meer om betere beelden te maken door objecten te identificeren en verdacht gedrag te observeren.

Netwerk en opslag van beelden

Een stabiel netwerk is belangrijk om de camerabeelden te kunnen bekijken en op te slaan. Bedrade verbindingen zijn stabieler, betrouwbaarder en veiliger dan draadloze. Bekabeling kan wel lastig en duur zijn als er nog geen netwerk is. Een draadloos netwerk kan een optie zijn, maar de kwaliteit van de oplossing staat of valt dan met de stabiliteit van het netwerk.

Naast de camera’s zijn apparaten voor gegevensopslag nodig, ofwel netwerkvideorecorders (NVR’s). Een NVR kan beelden van verschillende camera’s tegelijk vastleggen en heeft vaak extra functies zoals bewegingsdetectie en externe toegang tot de beelden. Voldoende opslagcapaciteit is belangrijk om de beelden gedurende een langere periode te bewaren. Camerabeelden in de cloud opslaan kan ook. Ook hier geldt dat een snelle en betrouwbare netwerkverbinding dan een voorwaarde is. Bovendien moet je erop kunnen vertrouwen dat de beelden veilig een server worden opgeslagen.

Naast de camera en opslag is software nodig om de camera’s te beheren en de gegevens op te slaan. Met deze software zijn live beelden te bekijken via een app en opgenomen beelden op te zoeken en te analyseren. Bij een verdachte activiteit geeft de software een melding.

Beveiligingscamera’s beveiligen

Het laatste wat je als mkb-ondernemer wilt, is dat het camerasysteem zélf slecht beveiligd is en hackers toegang biedt. Zeker bij draadloze camera’s is dat risico er. Hackers kunnen toegang krijgen tot het camerasysteem door de wifi-verbinding te hacken. Daarbij bestaat ook nog het risico dat een hacker toegang krijgt tot andere systemen, met een datalek tot gevolg. Daarom is het belangrijk dat iedere camera een eigen verbinding en een goede beveiliging krijgt.

Camerabeveiliging: kopen, huren of abonnement?

De camera’s en overige hard- en software is los te koop of te huur, maar wordt meestal in een combinatie aangeboden, waarbij steeds meer aanbieders met een abonnementsmodel werken. Daarbij hoort ook onderhoud van het camerasysteem en eventuele combinatie met een alarmsysteem. Daarnaast bieden sommige aanbieders de mogelijkheid mee te kijken of af en toe een virtuele ronde te lopen om te bepalen of de situatie nog veilig is.

Camerabewaking: wat mag wel en wat niet?

Wanneer je beveiligingscamera’s ophangt, verwerk je automatisch persoonsgegevens. Vandaar dat er wetgeving is om de privacy van medewerkers, bezoekers en passanten te beschermen.

Als mkb-ondernemer ben je verplicht bezoekers op de hoogte te stellen van het gebruik van camera’s voor camerabeveiliging  en het doel ervan, bijvoorbeeld door bordjes op te hangen. Dat heeft als voordeel dat er een preventieve werking van uit kan gaan. Camerabeelden mogen niet langer dan 28 dagen worden bewaard. Maar als er een incident, zoals diefstal, is vastgelegd, mogen de beelden worden bewaard totdat de zaak is afgehandeld.

De camerabeelden mogen verder alleen worden gebruikt voor het doel waarvoor ze zijn gemaakt. Dat betekent bijvoorbeeld dat een werkgever de beelden die bedoeld zijn om de medewerkers en eigendommen te beschermen niet mag gebruiken om werknemers aan te spreken of te beoordelen op het functioneren. Bij een controle van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) moet de ondernemer kunnen aantonen dat hij voldoet aan de AVG-richtlijnen. Voldoet de camerabeveiliging niet, dan kan een boete volgen.

Je kunt nog zulke goede apps hebben voor Unified Communication, als het netwerk niet op orde is, zorgt dat voor ontevreden en minder productieve medewerkers, zegt Netgear. Een mobiele router voorziet roadwarriors de hele dag van stabiel, snel en veilig internet. Met een heel team samenwerken op de hei of in een café gaat comfortabeler dan ooit.

Hybride werken is inmiddels op veel kantoren de norm geworden. Mensen komen weer naar kantoor, maar wijken ook soms weer uit naar alternatieve plekken om te gaan werken. “Dan worden allerlei zaken weer belangrijk, zoals de bandbreedte en beschikbaarheid van een goed netwerk”, zegt Gillian Roseval, Presales Engineer bij Net­gear. In de eerste plaats maken kantoren nu de inhaalslag met hun draadloze netwerk. “We hebben een Pro Wifi Design Team, een wereldwijde groep engineers met een gemiddelde expertise van meer dan vijftien jaar. Voor msp’s is het heel prettig om met één belletje een batterij aan ervaring in je bedrijf binnen te halen en je klant te kunnen voorzien van een draadloos netwerk dat voldoet aan de vraag van moderne UC-applicaties op het netwerk.”

Wifi onderweg

Maar hybride werken betekent ook dat de hele week op kantoor aanwezig zijn geen vereiste meer is. Thuis hebben veel mensen wel een goed wifinetwerk, maar als je ook in de veranda een goed en betrouwbaar netwerk wilt of als je veel onderweg werkt, is een mobiele router een ideale oplossing. “Je kunt natuurlijk je telefoon als hotspot gebruiken, maar de stabiliteit van het netwerk laat dan vaak te wensen over. Bovendien moet je de bandbreedte delen als je met verschillende mensen op hetzelfde netwerk wilt samenwerken.” Ook de openbare netwerken bij een tankstation of een café zijn niet ideaal, al was het maar omdat je nooit weet hoe veilig het netwerk is.

Een mobiele router biedt overal een betrouwbaar netwerk

Alleen of met een team

Voor roadwarriors is een mobiele router dan een ideale oplossing. Met de Netgear Nighthawk M6 Pro ben je een hele dag onderweg voorzien van snel en betrouwbaar internet. Gillian Roseval ziet ook dat veel teams graag buiten kantoor in een andere omgeving willen samenwerken. “Veel mensen vinden het waardevol om af en toe buiten kantoor frisse ideeën op te doen. Dit is bijvoorbeeld ook een ideale oplossing voor verkoopteams bij een garage of mobiele zorgteams. Je kunt nog zulke mooie applicaties voor Unified Communication hebben, de eerste voorwaarde is dat het netwerk op orde is.”

Netgear beheer op afstand

De mobiele router is te managen vanuit het Netgear Insight-cloudplatform, een complete management­oplossing voor de IT-beheerder. “Die kan databundels toekennen en voor wel twintig medewerkers tegelijk instellingen naar het apparaat sturen en voorkomen dat onbevoegden toegang krijgen.” De Nighthawk M6 Pro ondersteunt wifi 6E en de 6GHz-band, waarmee flinke wifisnelheden te behalen zijn. Het apparaat is via een ethernetpoort op een modem aan te sluiten of kan met een simkaart verbinding maken met een 5G-netwerk.

De Wet elektronische gegevensuitwisseling in de zorg (Wegiz) is een belangrijke stap voor de zorgsector. De wet, die onlangs door de Eerste Kamer is aangenomen, bepaalt dat de uitwisseling van patiëntgegevens tussen zorgaanbieders voortaan verplicht elektronisch moet gebeuren. Dat moet de kwaliteit van de zorg en de efficiëntie ten goede komen. Wat betekent dit voor msp’s met klanten in de zorg?

Zorgverleners kunnen alleen goede zorg leveren als ze complete en actuele gegevens van patiënten hebben. Daarvoor is een goede overdracht en beschikbaarheid van gegevens tussen zorgverleners nodig. In de Wegiz staat dat het uitwisselen van een groot deel van de gegevens tussen zorgverleners digitaal plaats moet vinden.

Dat klinkt misschien logisch, maar het is op dit moment nog altijd geen uitzondering dat medische gegevens worden doorgefaxt of zelfs overgetypt. Dat is niet alleen veel werk, het leidt ook tot incomplete dossiers en het is foutgevoelig.

Wegiz zorgt voor minder administratie

Door medische informatie elektronisch uit te wisselen, komt die sneller van de ene zorgverlener bij de andere terecht. Voor patiënten en cliënten is het voordeel dat de kwaliteit van de zorg hierdoor in aanleg sterk verbetert en dat ze hun medische situatie niet meerdere keren hoeven uit te leggen aan verschillende zorgaanbieders. Voor zorgaanbieders moeten hierdoor de administratieve lasten verminderen, zodat die meer tijd kunnen besteden aan hun cliënten. De verwachting is dat de elektronische uitwisseling van gegevens zal leiden tot minder ziekenhuisopnames en een betere zorg in het algemeen.

Voor zorgverleners en ICT-leveranciers

De Wegiz geldt voor iedereen in de zorgsector: onder meer huisartsen, ziekenhuizen, verpleeghuizen en psychiatrische instellingen, maar ook voor ICT-leveranciers. Vanuit de Wegiz maken het zorgveld en leveranciers afspraken over de taal en de techniek van de gebruikte ICT-oplossingen. Wélke gegevens uitgewisseld moeten worden om goede zorg te kunnen leveren, bepalen de zorgverleners zelf en dit leggen zij vervolgens vast.

Infrastructuren koppelen

De Wegiz schrijft niet één landelijke infrastructuur voor, zoals het Landelijk Schakelpunt (LSP) – zie ook het kader EPD versus Wegiz. Er zijn op dit moment al rond de veertig infrastructuren die elk verschillende soorten gegevensuitwisselingen ondersteunen, bijvoorbeeld voor de specifieke uitwisseling van beelden of voor digitale recepten. Deze infrastructuren moeten aan elkaar worden gekoppeld om informatie uit te wisselen. Om zorgaanbieders – ongeacht welke infrastructuur ze gebruiken – aan elkaar te verbinden, moeten de verschillende infrastructuren voldoen aan dezelfde afspraken.

Wegiz en privacy

Voor het verwerken van (persoonlijke) gegevens gelden onder de Wegiz ook de AVG en regelgeving die specifiek is voor de sector. Ook de juridische principes voor uitwisseling van patiëntgegevens die nu van toepassing zijn, blijven hetzelfde. Dat houdt bijvoorbeeld in dat de hulpverlener het medisch dossier moet bewaren en beheren, en dat er een geheimhoudingsplicht geldt. De patiënt heeft specifieke rechten als het gaat over de gegevens in het dossier, zoals recht op inzage, rectificatie of op het wissen van gegevens. Daarnaast moet het mogelijk zijn dat de patiënt onjuist ingevoerde gegevens in het dossier kan laten wijzigen, ook met terugwerkende kracht.

ICT-leverancier moet voortouw nemen

Zorgen dat de overgang van schriftelijke naar elektronische dataverzameling goed verloopt is één, het waarborgen van de vertrouwelijkheid van gevoelige medische gegevens, is daarbij extreem belangrijk. Medische informatie moet worden beschermd tegen lekken en diefstal. Dat is hard nodig omdat veel Nederlandse zorginstellingen nog altijd kwetsbaar zijn voor cyberaanvallen. Dat brengt voor IT-afdelingen van zorginstellingen en ICT-leveranciers veel druk met zich mee. Zij moeten het voortouw nemen bij een digitale strategie rond medische apparatuur, technologie en datanetwerken.

De Wegiz is volgens experts een goede stap in de richting naar meer digitale veiligheid in de zorgsector. De wet biedt ICT-leveranciers duidelijkheid over de toekomstbestendige zorgsystemen die nodig zijn en aan welke normen die moeten voldoen. ICT-leveranciers en msp’s die zich op de zorg richten, moeten door middel van certificering aantonen dat ze aan die normen voldoen.

Goede voorbereiding nodig

Als msp is het belangrijk dat je goed bent voorbereid op de ontwikkelingen rond de Wegiz. Een geleidelijke implementatie van de Wegiz in het proces voor de elektronische uitwisseling van patiëntgegevens is nodig. Zo is het belangrijk dat de ICT-producten in lijn worden gebracht met de gestelde normen voor gegevensuitwisseling. Daarvoor kan het nodig zijn om de nodige certificeringen te behalen.

De Meerjarenagenda Wegiz geeft aan welke planning van toepassing is. In dit plan, dat nog regelmatig wordt bijgewerkt, is te lezen welke gegevensuitwisselingen als eerste verplicht elektronisch moeten verlopen.

Wegiz eerste stap naar digitale uitwisseling

De Wegiz is een belangrijke eerste stap naar het gladstrijken van het uitwisselen van zorggegevens. Of de zorg hierdoor echt de zo broodnodige verbeteringen door krijgt is nu nog niet duidelijk. Maar het is een begin en alle partijen in de zorg krijgen er hoe dan ook mee te maken. Als msp met klanten in de zorg kun je er in elk geval niet omheen.

Vandaag is Wereld Wachtwoord dag. Een goed moment om weer eens stil te staan bij het concept. Wachtwoorden moeten sterk zijn, gebruikers moeten verschillende wachtwoorden onthouden of een wachtwoordmanager gebruiken en dan nog is het de vraag hoe goed ze beschermd zijn. Alternatieven voor wachtwoorden zijn er al lang, maar toch lijken we maar niet van dat wachtwoord af te komen. Hoe lang zitten we nog met wachtwoorden opgescheept en wat kun je als msp doen om je mkb-klanten te beschermen?

Eigenlijk weet iedereen wel dat het anders moet, maar het aantal mensen dat maar één of enkele wachtwoorden gebruikt voor allerlei verschillende diensten, is nog altijd enorm. En de wachtwoorden die mensen gebruiken, zijn dan ook vaak nogal eenvoudig te raden. Bij online beveiliging zijn en blijven wachtwoorden het zwakste onderdeel. Met één hack of datalek kan een wachtwoord op straat komen te liggen. Gebruikt iemand hetzelfde wachtwoord voor verschillende diensten, dan wordt het risico op misbruik nog veel groter.

Dat wachtwoorden ook bij grote diensten kunnen lekken, blijkt uit een aantal incidenten van de afgelopen jaren. Zo werden enkele jaren geleden Zoom-wachtwoorden op het dark web te koop aangeboden en bleken honderdduizenden wachtwoorden van Facebook-gebruikers onveilig te zijn opgeslagen.

Biometrie in plaats van wachtwoord

Daarom komt er steeds betere technologie beschikbaar om het inloggen veiliger én makkelijker te maken. De vingerafdrukscanner is al een aantal jaren in gebruik voor het aanmelden op laptops en telefoons. Omdat een vingerafdruk strikt persoonlijk is, is deze veiliger dan een wachtwoord. Ook gezichtsherkenning is al veel in gebruik voor allerlei apparaten en diensten, bijvoorbeeld op smartphones en in diensten als Windows Hello.

Dat zijn goede alternatieven, maar ze zijn niet honderd procent waterdicht. Zo moet de technologie achter gezichtsherkenning ongelofelijk goed zijn. Is dat niet het geval, dan wordt het heel gemakkelijk om het systeem voor de gek te houden.

Tweestapsverificatie of multifactor-authenticatie

Om het inloggen veiliger te maken, gebruiken veel apps en websites al verplicht tweestapsverificatie. Daarbij moet de gebruiker niet alleen inloggen met een wachtwoord, maar aanvullend bijvoorbeeld een code typen die op de smartphone of in de e-mail verschijnt. Dit is al een stuk veiliger, maar in theorie kunnen een sms en een e-mailbericht ook worden onderschept. Daarom is multifactor-authenticatie (MFA) een veiliger alternatief.

Voor verificatie wordt vaak een combinatie gebruikt van iets wat de gebruiker weet (bijvoorbeeld een wachtwoord), iets wat de gebruiker heeft (bijvoorbeeld mobiele telefoon) en iets wat de gebruiker is (bijvoorbeeld een vingerafdruk of gezichtsherkenning). Die combinatie is een stuk veiliger.

Beveiligingssleutels

Daarom is authenticatie met een fysieke sleutel, die ook bestand is tegen phishingaanvallen, nog veiliger. Deze sleutels of tokens zijn kleine apparaatjes die doen denken aan usb-sticks waarop persoonlijke of biometrische gegevens zoals een pincode, een vingerafdruk of stemgeluid die niet te stelen zijn. Na identificatie met een van deze kenmerken, is een extra beveiliging met een code nog mogelijk. Zo zijn apparaten goed beschermd en kunnen gebruikers zich gemakkelijk bij verschillende apps en websites aanmelden zonder een ingewikkelde procedure. De bekendste zijn de Yubikey-sleutels van de Zweedse fabrikant Yubico. Steeds meer bedrijven maken gebruik van dit soort sleutels.

Google heeft in het kader van Wereld Wachtwoord Dag aangekondigd hardwaresleutels te gaan ondersteunen voor het inloggen bij Google-accounts en zegt een toekomst zonder wachtwoorden voor zich te zien.

Verstandig met wachtwoorden

Nieuwe vormen van authenticatie die wachtwoorden vervangen, zijn onvermijdelijk. Toch zullen de meeste gebruikers, privé en op kantoor, op zijn minst bij een aantal diensten nog wel aangewezen zijn op wachtwoorden. Daarom is het beschermen van wachtwoorden met meerdere factoren nog altijd aan te bevelen. Is het gebruik van wachtwoorden nog nodig, dan is het goed dat medewerkers er verstandig mee omgaan.

• Een sterk wachtwoord kiezen. Dat hoeft niet per se een heel cryptisch wachtwoord met allerlei speciale tekens te zijn. Beter is het om te denken in wachtzinnen. Zo’n zin is door de gebruiker makkelijk te onthouden, maar vanwege de lengte lastig te kraken.
• Tweestapsverificatie of, nog veiliger, multifactor-authenticatie, waarbij gebruikers zich via een extra app identificeren, beschermt gebruikers veel beter dan alleen een wachtwoord.
• Het gebruik van een wachtwoordmanager maakt het inloggen ook een stuk veiliger. Dit is een soort digitale kluis waarin alle wachtwoorden veilig versleuteld worden bewaard. Bovendien kan een wachtwoordmanager zelf lange sterke wachtwoorden genereren zondaar dat de gebruiker die hoeft te onthouden. Er zijn verschillende wachtwoordkluis-oplossingen voor zakelijk gebruik.
• Tot slot blijft het belangrijk om medewerkers te wijzen op de gevaren van phishing, malware en andere vormen van cybercriminaliteit. Wanneer mensen niet zonder nadenken iedere bijlage openen en phishingmails weten te herkennen, zijn ze een stuk veiliger.

De kwantumcomputer (ook wel ‘quantumcomputer’) gaat de wereld binnen een aantal jaren grondig veranderen. Dat belooft een aantal heel mooie toepassingen, maar er zijn ook zorgen. Zo is de bestaande encryptie een eitje om te kraken met de rekenkracht van de kwantumcomputer. Voor mkb-bedrijven nu nog een ver-van-mijn-bed-show, maar voor msp’s een reden om zich extra te profileren op het gebied van security.

Wat is een kwantumcomputer?
Encryptie kraken
Kwantumencryptie
Stappenplan

Kwantumcomputing is nog volop in ontwikkeling. Grote bedrijven als Apple, Google en Amazon zijn al er jaren mee bezig. Op dit moment is de technologie nog niet erg betrouwbaar en zijn er nog geen kant-en-klare kwantumcomputers, maar zeker is dat deze zeer krachtige computers er binnen een aantal jaren zullen zijn.

Wat is een kwantumcomputer?

Kwantumcomputing werkt met zogeheten qubits. Dat zijn eenheden die je kunt vergelijken met een gewone bit. Het grote verschil is dat een qubit, in tegenstelling tot een bit, niet alleen de waard 0 of 1 kan hebben, maar ook beide waarden tegelijk. Daardoor kunnen kwantumcomputers een enorm aantal berekeningen tegelijk uitvoeren. Met het aantal qubits groeit de hoeveelheid data die een kwantumcomputer kan verwerken exponentieel.

Momenteel kunnen we in een computer zo’n 2.000 qubits kwijt. Maar volgens kenners is het een kwestie van tijd voordat bedrijven een universele kwantumcomputer kunnen bouwen, waarbij sprake is van 10.000 qubits.

Encryptie kraken

Als zo’n krachtige universele kwantumcomputer er daadwerkelijk is, zal die met zijn enorme rekenkracht veel ingewikkeldere berekeningen kunnen maken dan de krachtigste computers dat nu kunnen. Zo kan een kwantumcomputer enorme hoeveelheden data analyseren, wat bijvoorbeeld voor grote doorbraken in de wetenschap kan zorgen. Ook bij de beveiliging van data kan kwantumcomputing van pas komen: dankzij de rekenkracht kan het data op een extreem veilige manier versleutelen.

Helaas heeft dat verhaal ook een keerzijde. Met deze rekenkracht is het ook mogelijk om alle nu bestaande encryptie te kraken. Dat betekent dat ieder digitaal geheim op straat kan komen te liggen. De rekenkracht van computers is nu te beperkt om de sterkste encryptie te kunnen kraken. Met superieure kwantumtechnologie wordt dat anders.

Kwantumencryptie

Om staats- en bedrijfsgeheimen ook in de toekomst geheim te houden, moeten organisaties nu al nadenken over encryptietechnieken die niet te kraken zijn door een kwantumcomputer. Het goede nieuws is dat experts daar al volop mee bezig zijn.
Er zijn verschillende manieren om dit te bereiken.

• Quantum Key Distribution (QKD). Hierbij wordt een cryptografisch protocol toegepast dat elementen van kwantummechanica gebruikt. Twee partijen produceren een willekeurige geheime sleutel die alleen zij kennen om data te beveiligen. Een derde partij die probeert de sleutel te bemachtigen, kan direct worden gedetecteerd. Dit kan doordat er waarneembare afwijkingen ontstaan wanneer een derde partij probeert in te breken op de communicatielijn. Zodra er afwijkingen worden gevonden, wordt de communicatie onmiddellijk afgebroken. Dat moet QKD extreem veilig maken.
• PQC (Post Quantum Cryptography). Dit zijn encryptie-algoritmen waarvan wordt aangenomen dat ze een aanval door een kwantumcomputer kunnen weerstaan.

Het Amerikaanse National Institute of Standards and Technology (NIST) werkt aan deze technologie. Vorig jaar werd echter bekend dat een van de vier encryptie-algoritmen die voor deze standaard waren geselecteerd is gekraakt. Het is nu de vraag hoe het de andere drie algoritmes vergaat.

Experts denken dat een combinatie van deze twee beveiligingsmethodes een oplossing kan bieden voor het beschermen van gevoelige informatie. Post-kwantum-cryptomethodes worden al gebruikt en dat zal de komende tijd toenemen. Het is nu nog lastig te zeggen of deze encryptie-algoritmes ook in de toekomst veilig genoeg zijn. Expertise op het gebied van security is alleen al vanwege deze dreiging belangrijker dan ooit.

Stappenplan

Ook al is de kwantumcomputer nog ver weg, ook mkb-bedrijven moeten nadenken hoe ze hun data delen en beschermen. Dat begint bij het in kaart brengen welke informatie absoluut niet mag lekken en hoe groot de risico’s zijn. Quantum Delta Nederland heeft, in samenwerking met Platform voor de InformatieSamenleving, de Exploratory Quantum Technology Assessment (EQTA) gelanceerd. Dit is een praktisch stappenplan waarmee organisaties de impact van kwantumtechnologie kunnen verkennen.

Een logo, een fantasiewezen, een willekeurig tafereel in de stijl van Van Gogh… In een paar seconden kunnen DALL.E 2 en andere AI-tools het genereren. Dat kan ook voor jouw klanten in het mkb interessant zijn. De kwaliteit van de afbeeldingen wordt steeds beter, met alle mogelijkheden én problemen van dien. Waar moet je op letten en wat adviseer je je mkb-klant?

DALL.E 2 en andere tools
Hoe zit het met auteursrecht?
Pas op voor fake beelden

Al een paar maanden voordat ChatGPT verscheen, maakte de wereld kennis met een aantal sites die compleet nieuwe afbeeldingen genereren op basis van een – korte of uiterst gedetailleerde – beschrijving. Bijvoorbeeld een astronaut die sushi eet op het strand in de stijl van Vermeer of een foto van een vrolijk kijkende hond. De laatste maanden zijn de tools sterk verbeterd en zijn er allerlei platformen bijgekomen. Plaatjes die zijn gegenereerd door AI zijn nu serieus te gebruiken en soms niet meer van ‘echt’ te onderscheiden.

Integratie in software

Op dit moment zijn er drie bekende losse tools voor het genereren van afbeeldingen, waarvan DALL.E 2 het meest bekend is. Maar de verwachting is dat de komende tijd steeds meer fabrikanten dit soort functionaliteit in hun producten zullen verwerken. Zo biedt het online designplatform Canva nu ook de mogelijkheid om op basis van tekst een logo of een andere afbeelding te genereren. Adobe heeft AI-generator Firefly geïntroduceerd, een service die nu in beta beschikbaar is en die ongetwijfeld in de Creative Cloud-suite wordt geïntegreerd.

Van wie is het auteursrecht?

Volgens Adove zijn de afbeeldingen die Firefly genereert getraind op honderden miljoenen afbeeldingen met licentie in Adobe Stock, plus afbeeldingen met een open licentie en plaatjes waarvan de licentie is verlopen. Adobe meent dat het hiermee geen afbeeldingen genereert die inbreuk doen op de rechten van makers. En dat auteursrecht lijkt op dit moment wel het grootste probleem met door AI gegenereerde beelden. Alle tools maken gebruik van grote aantallen afbeeldingen als trainingsmateriaal. Die afbeeldingen zijn in de meeste gevallen op internet geplaatst door makers die daar het auteursrecht op hebben. Er ontstaat nu dan ook een discussie in hoeverre AI-beelden  vrij van auteursrecht zijn. Een aantal makers (kunstenaars, fotografen, designers) heeft zich al duidelijk laten horen en verzet zich tegen het gebruik van dit soort tools.

Nepnieuws en deep fake

Een ander probleem kan zijn dat deze tools steeds realistischere afbeeldingen maken, wat kan leiden tot levensechte nep-afbeeldingen van bekende personen of situaties. Die kunnen voor verwarring zorgen en mensen op een verkeerde manier beïnvloeden. De meeste tools hebben hier wel oplossingen voor, bijvoorbeeld door het genereren van beeld van bekende personen niet toe te staan of expres onrealistisch te maken. Dat is extra belangrijk naarmate de output van deze tools steeds minder goed van oorspronkelijke afbeeldingen te onderscheiden is. Vaak is nu nog aan de handen (zes vingers is geen uitzondering) of gezichtsuitdrukkingen zien dat een afbeelding niet origineel is, maar de AI-modellen worden met de dag beter.

Oppassen met implementatie en gebruik

AI-beelden kunnen een mooie oplossing zijn om tegen lage kosten unieke beelden te genereren, bijvoorbeeld voor websites of in op maat gemaakte (cloud)toepassingen. Dat kan een uitkomst zijn voor veel mkb-bedrijven. Maar op dit moment lijkt het vooral nog even oppassen met het gebruik van AI hiervoor. De kwestie met auteursrechten zal nog moeten uitkristalliseren en er moeten voldoende waarborgen komen om nepnieuws en deepfakes tegen te gaan.

ICT is op kantoor een eerste levensbehoefte. Als het internet niet werkt of de printer vastloopt, heeft dat direct invloed op de productiviteit. Maar er zijn ook sluimerende ICT-problemen die uiteindelijk minstens zo vervelend zijn. Wat zijn de meest voorkomende ICT-problemen en wat kun je als msp doen om je klanten weer up & running te krijgen?

1. Internet werkt niet

Iedereen kent de frustratie van een uitvallende internetverbinding. Plotseling kunnen medewerkers een groot deel van hun werk niet meer doen en het resetten van de apparatuur biedt geen soelaas. Dit probleem kent allerlei varianten: van een signaal dat compleet wegvalt tot langzaam of labiel internet. Er kunnen verschillende oorzaken zijn voor het wegvallen van de verbinding. Soms is er een externe oorzaak, zoals graafwerkzaamheden, maar meestal is er een probleem met wifi-accesspoints, firewalls, switches of andere netwerkapparatuur. Je kunt je klant helpen door het complete bedrijfspand in kaart te brengen en de wifi-sterkte op iedere locatie te meten en de dekking in het hele bedrijfspand te verbeteren. Help je klant daarnaast met het up-to-date houden van de hardware en vervang deze op tijd.

2. De computer of printer werkt niet naar behoren

Computers die vastlopen of steeds trager functioneren of een printer die het plotseling niet doet, vroeger was het een van de meest voorkomende ICT-problemen. Het komt nu minder vaak voor dan jaren geleden maar evengoed gebeurt het nog wel eens, met alle frustratie van dien. Vaak kan de interne ICT-beheerder het oplossen, maar externe support kan een bedrijf tijd – en uiteindelijk geld – besparen. Als msp kun je net die support bieden die intern niet beschikbaar is, inclusief analyse van het probleem en de oplossing of vervanging van apparatuur als dat echt nodig is.

3. De helpdesk is onbereikbaar

Dat mensen vaak liever uren van hun tijd besteden om een probleem zelf op te lossen dan de helpdesk te bellen, zegt genoeg. Helpdesks hebben niet bepaald de reputatie dat ze zaken snel en adequaat oplossen. Een professionele servicedesk die altijd bereikbaar is, is dan ook hard nodig. Bij voorkeur hebben bedrijven bij zo’n servicedesk een vaste contactpersoon of een eigen team met kennis van ICT én van de klant.

4. Niemand weet hoe het met de security is gesteld

Iedereen is zich inmiddels bewust van de risico’s op ransomware, malware, phishing en andere vormen van cyberaanvallen. Toch hebben veel mkb-bedrijven hun security nog niet goed op orde of, nog erger, weten ze niet precies hoe de zaken ervoor staan. Goede security begint met het regelmatig updaten van alle software, netwerkapparatuur en mobiele devices. Daarnaast is het cruciaal om alle endpoints te beveiligen, antivirus- en antimalware-software te gebruiken en te updaten en meerfactor-authenticatie verplicht te stellen. Ook bewustwording van medewerkers op het gebied van security is een taak waar je als msp je klanten bij kunt helpen.

5. ICT-afdeling loopt achter de feiten aan

Cloud, security, data, wet- en regelgeving… Met de enorme snelheid waarmee het ICT-landschap zich ontwikkelt, kan het lastig zijn om alles bij te houden, en dat geldt zeker voor de (vaak enige) ICT-beheerder van een mkb-bedrijf. Als msp heb je actuele ICT-kennis die je klant mist en kun je zorgen dat je klant ook up-to-date blijft. Bijvoorbeeld door orde te scheppen in het grote aanbod van certificaten en trainingen en door zelf trainingen aan te bieden.

6. We hebben geen back-up gedraaid en zijn gegevens kwijt

Een van de meest voorkomende ICT-problemen is het kwijtraken van data en documenten. Een adequaat back-up en herstelproces is voor iedere mkb-onderneming bittere noodzaak. Dat is de enige manier om het verlies van gegevens te voorkomen en de continuïteit van het bedrijf te waarborgen. Als msp kun je je klanten helpen bij het opzetten van een back-up- en herstelplan dat past bij de specifieke behoeften van je klant. Het testen van het herstelproces is daar een niet te verwaarlozen onderdeel van. Het is essentieel om de data op verschillende fysieke locaties op te slaan in goed beveiligde en gecertificeerde datacenters.

7. We zijn te veel tijd kwijt aan onze ICT

Een msp is de ideale oplossing voor mkb-bedrijven die hun ICT-beheer niet meer in eigen hand willen of kunnen houden. Zo houden de bedrijven hun handen vrij voor het dagelijkse werk. Als ze alsnog te veel tijd kwijt zijn met hun ICT-taken, zul je als msp een tandje bij moeten zetten. Je biedt echt toegevoegde waarde door goede afspraken te maken en die ook na te komen, maar ook door zo veel mogelijk ICT-taken te automatiseren, bijvoorbeeld het instellen van een nieuwe werkplek inclusief de juiste toegang tot bestanden, data en randapparatuur.

Microsoft Bing, Google Bard… Sinds de lancering van ChatGPT is de geest uit de fles en lijkt iedereen een AI-chatbot op de markt te willen brengen. Wat moet je als msp weten over AI-chatbots en wat hebben jij en je mkb-klanten eraan? Welke ChatGPT alternatieven zijn er al en wat kunnen ze?

Het lijkt erop dat niemand de AI-boot wil missen. De lancering van ChatGPT eind vorig jaar heeft een waar domino-effect teweeggebracht. Grote spelers die al jaren met AI bezig zijn, zagen zich genoodzaakt hun ‘concurrent’ van ChatGPT aan het publiek voor te stellen. Dat daar enig haastwerk bij was, blijkt uit de wisselende resultaten die de verschillende chatbots op dit moment nog leveren. Tijd om de voorlopige balans op te maken.

Nieuw in ChatGPT

ChatGPT heeft inmiddels een betaalde variant op de markt gebracht. GPT Plus kost 22 euro per maand. Betaalde abonnees krijgen altijd toegang tot de chatbot, ook als het druk is en moeten een snellere respons op hun vraag krijgen. Daarnaast is de kwaliteit van wat de Plus-versie produceert hoger: deze is gebaseerd op GPT4, het gloednieuwe AI-taalmodel van de organisatie OpenAI. Ook goed nieuws voor gebruikers is dat OpenAI het gebruik van plug-ins voor ChatGPT gaat ondersteunen. Dat betekent dat de chatbot ook toegang krijgt tot actuele webpagina’s, wat tot nu toe niet het geval was

Microsoft Bing

De zoekmachine Bing staat al jaren in de schaduw van Google. Met de upgrade die sinds begin dit jaar beschikbaar is, hoopt maker Microsoft weer wat aandeel terug te pakken op de zoekgigant. Bing is geen echt ChatGPT alternatief want het heeft dezelfde functionaliteit, maar dan in combinatie met de actuele kennis van een zoekmachine. Bing is gratis te gebruiken en is gebaseerd op het nieuwste taalmodel GPT4. In plaats van een zoekmachine is het nieuwe Bing nu een soort chatbot. Die levert in plaats van een aantal links naar zoekresultaten één antwoord. Een verschil met ChatGPT is dat Bing de bronnen laat zien waarop het zijn antwoorden baseert. Door op de site van de referentie te klikken, kun je die beoordelen. Bing is te gebruiken via Microsofts browser Edge en in de mobiele apps van Bing en Edge.

Google Bard

Ook Google zit niet stil. Al jaren geleden kondigde het bedrijf aan een ‘AI first company’ te zijn. Een van de resultaten daarvan is de AI-chatbot Bard. Op dit moment is Bard alleen beschikbaar voor een selecte groep testers in de VS en het VK en werkt de chatbot uitsluitend in het Engels. Bard ziet er vooral uit als de kale zoekpagina die we van Google gewend zijn. De zoekmachine toont (nog) geen referenties bij de zoekresultaten. Vergeleken met ChatGPT en Bing lijkt bard sneller met resultaten te komen.

ChatGPT alternatieven: de tussenstand

Welke chatbots kun je nu al gebruiken, bijvoorbeeld voor je marketingcampagne of voor hulp bij het schrijven van artikelen? ChatGPT is in de gratis versie vaak traag. Bovendien is deze versie nog niet ingericht om op actuele vragen antwoord te geven. Bing kan dat wel en geeft bovendien referenties die je verder kunt onderzoeken. Bard is op dit moment nog niet voor iedereen beschikbaar. De resultaten van de testers die het al hebben geprobeerd, geven geen duidelijk beeld van het verschil in kwaliteit met Bing en ChatGPT. De chatbots kunnen alle drie heel wat vragen in gewone mensentaal beantwoorden en een goede hulp zijn, maar alle drie slaan ze ook regelmatig de plank mis. Wie op zoek is naar feitelijke informatie, kan het best een of meer extra bronnen raadplegen om te controleren of de antwoorden van een AI-chatbot wel juist zijn.

Intussen zitten andere concurrenten ook niet stil. Meta, moederbedrijf van Facebook, heeft een AI-taalmodel ontwikkeld onder de naam LLaMA. Dit is geen openbare chatbot, maar een opensource-pakket dat voor iedereen in de AI-community beschikbaar moet komen. Daarnaast ontwikkelen ook allerlei andere bedrijven AI-chatbots, zoals het Nederlandse Watermelon.

ChatGPT heeft laten zien wat er mogelijk is met kunstmatige intelligentie (AI). Het is dan ook niet verrassend dat AI in allerlei applicaties voor productiviteit wordt gebruikt zoals Microsoft Office, Google Workspaces, LinkedIn en Salesforce. Wat kan die nieuwe technologie en wat moet je als msp weten om je klanten te kunnen adviseren?

Nog nooit had een app in zo korte tijd zo veel gebruikers als ChatGPT. De hele wereld heeft de tool kunnen gebruiken, om te testen wat het chatprogramma allemaal kan (en wat niet). Marketingafdelingen, copywriters en andere mensen die regelmatig teksten moeten schrijven, gebruiken ChatGPT inmiddels ook voor serieuze doeleinden: de opzet voor een artikel schrijven, ideeën genereren of helpen bij posts op social media. Hoe handig zou het zijn als je dit soort functionaliteit ook kunt gebruiken in applicaties waar je dagelijks mee werkt? Zo ongeveer alle grote fabrikanten haasten zich nu om hun AI-plannen met de wereld te delen.

Microsoft: Copilot als AI-hulp in Office

Dat Office wordt voorzien van AI-functionaliteit, is geen grote verrassing. Het is voor veel organisaties hét pakket waar medewerkers niet zonder kunnen. Bovendien is Microsoft mede-eigenaar van OpenAI, dat ChatGPT ontwikkelde. Ergens komende zomer moet de virtuele assistent, die vanuit iedere Office-applicatie is aan te roepen, beschikbaar zijn voor het grote publiek. Op dit moment wordt Copilot getest onder een selecte groep gebruikers.

De functionaliteit van Copilot zal ook worden toegepast in het nieuwe Microsoft Loop, een platform voor samenwerking met behulp van verschillende Office-programma’s. Loop is nu al gratis te gebruiken.

Google: AI in Gmail, Docs en meer

Ook Google heeft een aantal AI-functies aangekondigd voor de verschillende Workspace-apps, zoals Gmail, Docs, Sheets en Slides.

Ook Google test de mogelijkheden met een beperkte groep gebruikers. Het maakt geen gebruik van GPT, maar heeft een eigen taalmodel ontwikkeld. Wanneer de functies beschikbaar komen, is nog onbekend.

LinkedIn: betere profielen en vacatureteksten met AI

Wie een Premium-abonnement heeft bij LinkedIn kan al gebruikmaken van de door AI ondersteunde schrijfhulp. Die kan gebruikers helpen hun profiel aantrekkelijker te maken. De gebruiker typt een aantal highlights van zijn of haar cv, waarna LinkedIn er een vloeiend verhaal van maakt. De hr-afdeling kan het inzetten om vacatureteksten te laten schrijven.

LinkedIn belooft dat de gegenereerde teksten de gebruikers helpen om op te vallen in het grote aanbod van profielen en vacatures. Of de met AI geschreven profielen daarbij een betere positie in het zoekalgoritme krijgen, is onduidelijk. Voor het genereren van de teksten gebruikt LinkedIn GPT. Dat is logisch: LinkedIn is onderdeel van Microsoft.

Salesforce Einstein: AI-hulp voor klantenservice, sales en marketing

Het CRM-platform Salesforce heeft Einstein GPT gelanceerd. Het kan in de verschillende onderdelen van het platform automatisch AI-content genereren. Een aantal opties van Saleforce Einstein.

Een aantal van deze mogelijkheden is ook te gebruiken in Slack, de tool voor online samenwerking die inmiddels onderdeel van Salesforce is.

Adobe Firefly: originele afbeeldingen met AI

Iedereen die afbeeldingen wil genereren op basis van een beschrijving, kan terecht bij tools als DALL.E en Midjourney. De kwaliteit daarvan wordt steeds beter, maar hoe het met het auteursrecht zit op dit soort gegenereerde afbeeldingen, is niet helemaal duidelijk. Deze tools gebruiken beeld van het hele internet als basis, waarbij de meeste makers geen expliciete toestemming hebben gegeven om dat te delen.

Adobe zegt met de AI-tool Firefly dit probleem te hebben opgelost. De tool, die nu in bèta is, is bedoeld voor mensen die content willen maken voor commercieel gebruik. De modellen zijn getraind op afbeeldingen met licenties in Adobe Stock in combinatie met content waarvan het auteursrecht is verlopen. Dat zou betekenen dat de afbeeldingen die Firefly genereert geen inbreuk maken op de rechten van anderen. Firefly kan afbeeldingen in verschillende stijlen genereren.

Klanten adviseren over AI

Als msp zul je de komende tijd ongetwijfeld vragen van klanten krijgen over de mogelijkheden van AI. Dat dit soort tools jou én je klanten de komende jaren het leven makkelijker zullen maken, is wel zeker. Daarbij blijft het belangrijk om te beseffen dat AI vooral een krachtig hulpmiddel is, maar ook risico’s met zich meebrengt.

De lijst van tools wordt iedere dag langer en het is nog te vroeg om een goede vergelijking te kunnen maken – sommige zijn nog niet beschikbaar. Het blijft dan ook belangrijk om de ontwikkelingen rond AI in de gaten te blijven houden om je klanten zo goed mogelijk te kunnen adviseren.

In de komende print-editie van ChannelConnect kun je meer lezen over Business Productivity.